صفحه اصلی > اخبار
بازنمایی وقایع تاریخی نادیده گرفته شده!/ نقدی بر مستند «شورش علیه سازندگی»
26 آذر 1398

بازنمایی وقایع تاریخی نادیده گرفته شده!/ نقدی بر مستند «شورش علیه سازندگی»

«شورش علیه سازندگی» مستندی است درباره‏ ی یک تصمیم مهم اقتصادی که هم تبعات اجتماعی داشت هم تبعات سیاسی و امنیتی؛ چیزی شبیه ماجرای بالا بردن قیمت بنزین که همین چند هفته‏ ی پیش کم ‏کم به یک مسئله‏ ی امنیتی بدل شد. ریشه‏ های مشترک دو واقعه در دو زمان مختلف، کم‏ و‏ بیش شبیه هم‏ اند و خشم و خشونتی هم که از آن پدید آمده شباهت‏ هایی به هم دارد. به همین دلیل و در نگاه اول، «شورش علیه سازندگی» انگار یک‏ جور تاریخ را بازنمایی می ‏کند و البته نشان‏مان می ‏دهد که چطور همیشه به این تاریخ بی‏ اعتنایی می‏ شود.

فیلم با رحلت امام خمینی (ره) و ریاست‌جمهوری هاشمی رفسنجانی شروع می‏ شود و کم ‏کم نشان می ‏دهد که دولتِ بعد جنگ چطور تصمیم می گیرد، ایده ‏هایی برای ایجاد رفاه مردم اجرایی کند. ظاهرا در شروعِ پروژه‏ ی بازسازی و سازندگی، شاخص ‏های اقتصادی بهتر می ‏شود و به‏ نظر می‏ رسد توسعه‏ ی ایران بعد یک دهه تأخیر، شروع شده است. اما این روند خیلی زود به دلایل مختلف به ضد خودش بدل می‏ شود؛ آن‏چه در نهایت اجرایی می‏ شود گریبان مسئولین و مجریان را می‏ گیرد و شورش ‏هایی که در مناطق فقیرنشین و حاشیه‏ ای شهری مثل مشهد و بعد در تهران اتفاق می‏ افتد، نه‌تنها روند ایده ‏ی تعدیل اقتصادی را برای رسیدن به «بازار آزاد» کند می‏ کند که خیلی زود خودِ آن مانع اصلی اجرای اصول‏ش می‏ شود و همه‏ چیز به حالت قبل برمی‏ گردد. انتخاب نام «شورش علیه سازندگی» در‌ واقع ارجاعی هوشمندانه است به اقدام هاشمی رفسنجانی در قبال ایده‏ ای که خودش مایل به اجرای‏ش بود اما ناچار ‏شد علیه دولت خودش عمل کند. هوشمندی فیلم، این است که از یک شورش اجتماعی به شورشی شخصی‏ تر می ‏رسد.

اما «شورش علیه سازندگی» فرمی شبیه مقاله دارد؛ منظورم از مقاله ارجاع به کلمه‏ ی Article است تا Essay؛ مقاله تلاش می ‏کند خیلی جدی و رسمی، عوامل شکل‏ گیری را مرور کند، بسیار مستند باشد، پدیده‏ ی مورد نظرش را با گفته ‏ها و نظرات کارشناسان کامل کند و در نهایت نویسنده/ فیلمساز، تماشاگر را به نتیجه‏ ی دل‏خواهش برساند. اینجا مقاله ‏نویس اگرچه تلاش می ‏کند ابعاد موضوع را برای تماشاگر روشن کند اما بیشتر با اقناع او سروکار دارد. بنابراین وقتی با فیلمی مثل «شورش علیه سازندگی» روبه‏ روییم بیشتر از اینکه با اطلاعات دست‏ اول مواجه شویم با فرآیند اقناع‏ سازی طرفیم، این که فیلمساز چطور می ‏تواند در مقاله ‏ای که طراحی کرده و اجزایی که چیده ما را به هدف مورد نظرش برساند. فیلمی مثل «شورش علیه سازندگی» به ظاهر گزارش می‏ کند اما در واقع در حال شرح یک ایده‏ ی مشخص است، اینکه چطور آزمون و خطای رئیس ‏جمهور وقت به جامعه آسیب زد و خود او از ایده ‏اش دست کشید.

فیلم «مصطفی شوقی» دو مشکل اساسی دارد؛ اول اینکه کمبود و عدم دسترسی به منابع، تصاویر و سندها فیلم را از نمایش موقعیت‏ های کمتر دیده ‏شده و البته تأثیرگذار تهی کرده است. اینجا جز چند عکس، چیزی از درگیری‏ های مشهد و اسلامشهر دیده نمی‏ شود و نبود تصویر و صدا حفره‏ های عمیقی را در خود فیلم ایجاد کرده؛ این دو واقعه، قلب تپنده ‏ی فیلم است و نقاط اوج آن و صِرف گفت‏ وگو یا خاطره ‏گویی درباره ‏ی آن نمی‏ تواند این خلأ را پر کند. این فقر تصویر و صدا به‏ ظاهر با ساخت انیمیشن جبران شده اما مشکل این است که هیچ ‏کدام از آنها تأثیر عمیق حسی روی تماشاگر نمی‏ گذارد. بود و نبود این بازسازی‏ ها، چندان اهمیت ندارند و به همین دلیل هم فیلم انگار درست در نقطه‏ ی عطف دست‏ش خالی مانده است.

اما مشکل دوم، ارتباط ارگانیک و منطقی بین بخش‏ هاست. اینکه تبعات تصمیم رئیس‏ جمهور و دولت سازندگی موجب بحران می‏ شود، ایده‏ ای است که فیلمساز باید آن را درون جامعه نمایش می‏ داد نه این که آن را به طور بدیهی نتیجه‏ ی عملکرد و تصمیم دولت قلمداد می ‏کرد. بگذارید مثال بزنم؛ فیلم می‏ گوید حمله ‏ی لودرهای شهرداری مشهد به یک محله برای تخریب خانه‏ های غیرمجاز باعث مرگ یک کودک و مادرش می ‏شود و این آغازگر شورشی است که شهر را دربرمی‏ گیرد و کار به برکناری استاندار می‏ کشد و با این اتفاق‏ ها اولین نشانه‏ های عمومی نارضایتی مردم از تعدیل اقتصادی آشکار می ‏شود.

مشکل این‏جاست که این عمل به طور بدیهی با تعدیل اقتصادی مرتبط شده و شورش مردم فقیر را ناشی از روندی می‏ داند که دولت بعد جنگ شروع کرده است. این فرض ممکن است صحیح و علمی باشد اما در فیلم ما با روندی دراماتیک و علی و معلومی طرفیم و صِرف ادعا درباره ‏ی این ارتباط کافی نیست، کافی نیست چون خود مرگ‏ ها به قدری دردناک است که می‏ تواند هر محله و شهری را دستخوش آشوب کند. بنابراین بیشتر از آنکه مرگ‏ ها نتیجه ‏ی تعدیل اقتصادی باشند آن حاشیه ‏نشینی است که می‏ تواند معلول تصمیم اقتصادی دولت فرض شود و این حاشیه ‏نشینی در سرای امام رضا (ع) و در نزدیکی مرقد ایشان، دراماتیک ‏تر از هر حادثه‏ ای است. این که مردم از کدام نقاط به این‏جا آمده ‏اند، چرا در خانه‏ های کاه‏گلی زندگی‏ می ‏کرده‏ اند، کاروکاسبی ‏شان چه بوده و از چه زمانی این محله شکل گرفته بیشتر از هر چیز با اعمال سیاست ‏های افزایش قیمت هماهنگ است. اما فیلمساز بیشتر محو ایده‏ ی مرکزی مقاله ‏اش شده و به‏ جای توجه به جزئیات و ریزه ‏کاری‏ ها، بیشتر در حال توضیح سیاست‏ گذاری ‏هاست، شاید چون ترجیح می ‏دهد از جایگاه یک تحلیل‏گر سیاسی اجتماعی به موضوع نگاه کند و دوربین را کنار دولت قرار دهد و از دیدگاه حکمرانی، ماجرا را تعقیب کند. اگر دوربین بین مردم بود و مقاله/ فیلم از این زاویه تهیه می‏ شد که مردم چطور به ‏مرور دچار بحران شدند و این بحران چطور خود زندگی را، نه رفاه را، تحت تأثیر قرار داد. آن‏ وقت احتمالا تأثیر فیلم بیشتر می‏ شد.

«شورش علیه سازندگی» فیلم ساده‏ ای است، روایت را سرراست و خطی دنبال می‏ کند و تلاش می ‏کند صادقانه یک موقعیت و تصمیم را برای امروز بازتاب دهد. البته که برخی علت ‏ها را حذف می‏ کند تا به نتیجه ‏ی دلخواهش برسد اما فیلم موضع سیاسی تندوتیز و پرخاش ‏گرایانه ‏ای ندارد، با شخصیت اصلی فیلم‏ش، هاشمی رفسنجانی، همراه می‏ شود و با وجود حفظ فاصله از او، تلاش می‏ کند تا بیشتر از خطاها حرف بزند. به همین دلیل شاید فیلم، محافظه ‏کار به نظر برسد اما هر چه هست حرکتی است برای ایجاد فضای گفت‏ وگو بین موافقان و مخالفان ایده‏ های دولت سازندگی.

ما نیاز داریم درباره ‏ی تاریخ‏ بعد از انقلاب، راحت حرف بزنیم و آن را نقد کنیم. هر فیلمی که بتواند نوری بر آن دوره بیندازد حتما قابل بحث خواهد بود؛ گیرم از نظر تکنیکی، روایی و ساختار نو و بدیع و حتی جذاب نباشد.

به قلم: کریم نیکونظر، دبیر گروه سینما و تلویزیون نشریه سازندگی

برای اطلاع و استفاده از سایر مطالب ما، به کانال تلگرام خانه مستند بپیوندید:

آیکون کانال تلگرام خانه مستند

نظرات کاربران

نظر خود را برای ما ارسال کنید:

خبرهای مشابه

جشنواره فیلم‌های ورزشی می‌تواند مردمی‌تر برگزار شود
28 اردیبهشت 1401

جشنواره فیلم‌های ورزشی می‌تواند مردمی‌تر برگزار شود

کارگردان فیلم «درخت زیتون سعد» تاکید کرد که امیدوارم برگزاری جشنواره فیلم‌های ورزشی همچون موضوع آن در ادامه مردمی‌تر...

مدیر خانه مستند خبر داد؛ دوره جدید ارسال طرح به خانه مستند از خردادماه آغاز می‌شود/ حمایت ویژه از کار اولی‌ها
28 اردیبهشت 1401

مدیر خانه مستند خبر داد؛ دوره جدید ارسال طرح به خانه مستند از خردادماه آغاز می‌شود/ حمایت ویژه از کار اولی‌ها

دوره جدید ارسال طرح به خانه مستند از پنجم خردادماه در سایت این مرکز بازگشایی می‌شود و علاقه‌مندان و همچنین مستندسازان می‌توانند طرح‌های خود را در این سامانه ثبت...

نگاهی به تاریخ یمن در مستند «مردان یمنی» پرس تی‌وی
25 اردیبهشت 1401

نگاهی به تاریخ یمن در مستند «مردان یمنی» پرس تی‌وی

به گزارش سایت خانه مستند، مستند «مردان یمنی» به کارگردانی محمد بنکدار تاریخ و ریشه‌های یمن و تاثیر آن در روابط امروزی این کشور با کشورهای همسایه و منطقه را مورد واکاوی قرار...

اعلام اسامی نامزدهای نهایی دو بخش جشنواره ملی مستند رادیویی «پژواک»
25 اردیبهشت 1401

اعلام اسامی نامزدهای نهایی دو بخش جشنواره ملی مستند رادیویی «پژواک»

به گزارش سایت خانه مستند، با نزدیک شدن به زمان برگزاری نخستین جشنواره ملی مستند رادیویی «پژواک»، اسامی ده نامزد‌ نهایی بخش گزارشی و روایی جشنواره اعلام...

زندگی 6 مادر شهید سوژه «رخ مادر» شد/ رونمایی از پوستر مجموعه مستند
25 اردیبهشت 1401

زندگی 6 مادر شهید سوژه «رخ مادر» شد/ رونمایی از پوستر مجموعه مستند

پوستر مجموعه مستند «رخ مادر» به تهیه‌کنندگی امیرحسین اکاتی که به زندگی مادران شهدا می‌پردازد، رونمایی...

همکاری سازمان سینمایی و بنیاد شهید برای برای ساخت آثار سینمایی و مستند
18 اردیبهشت 1401

همکاری سازمان سینمایی و بنیاد شهید برای برای ساخت آثار سینمایی و مستند

به گزارش سایت خانه مستند به نقل از روابط عمومی سازمان سینمایی، محمد خزاعی رییس سازمان سینمایی در نشست مشترکی با امیرحسین قاضی زاده هاشمی رییس بنیاد شهید و...

مستند «روزهای بی‌خبری» در راه ایتالیا/ روایت بازمانده‌ای 84 ساله
18 اردیبهشت 1401

مستند «روزهای بی‌خبری» در راه ایتالیا/ روایت بازمانده‌ای 84 ساله

مستند روزهای بی‌خبری به کارگردانی ابوالفضل تاجیک و تهیه کنندگی مهدی مطهر در بخش رسمی و رقابتی جشنواره چفالو 2022 ایتالیا پذیرفته شده...

هیات مدیره جدید انجمن صنفی کارگردانان سینمای مستند معرفی شدند
18 اردیبهشت 1401

هیات مدیره جدید انجمن صنفی کارگردانان سینمای مستند معرفی شدند

به گزارش سایت خانه مستند به نقل از انجمن صنفی کارگردانان سینمای مستند، در اولین نشست هیات مدیره جدید انجمن صنفی کارگردانان سینمای مستند رئیس، نائب رئیس، دبیر، خزانه دار و سخنگوی انجمن معرفی...

اکران آنلاین «قوس الکتریکی» به مناسبت هفته معلم / روایتی از سیستم غلط آموزشی
12 اردیبهشت 1401

اکران آنلاین «قوس الکتریکی» به مناسبت هفته معلم / روایتی از سیستم غلط آموزشی

مستند «قوس الکتریکی» تولید شده در خانه مستند، به مناسبت هفته معلم به صورت رایگان اکران آنلاین خود را آغاز...