خانه مستند

خانه ای برای مستند و مستندسازان

صفحه اصلی > اخبار
بازنمایی وقایع تاریخی نادیده گرفته شده!/ نقدی بر مستند «شورش علیه سازندگی»
26 آذر 1398

بازنمایی وقایع تاریخی نادیده گرفته شده!/ نقدی بر مستند «شورش علیه سازندگی»

«شورش علیه سازندگی» مستندی است درباره‏ ی یک تصمیم مهم اقتصادی که هم تبعات اجتماعی داشت هم تبعات سیاسی و امنیتی؛ چیزی شبیه ماجرای بالا بردن قیمت بنزین که همین چند هفته‏ ی پیش کم ‏کم به یک مسئله‏ ی امنیتی بدل شد. ریشه‏ های مشترک دو واقعه در دو زمان مختلف، کم‏ و‏ بیش شبیه هم‏ اند و خشم و خشونتی هم که از آن پدید آمده شباهت‏ هایی به هم دارد. به همین دلیل و در نگاه اول، «شورش علیه سازندگی» انگار یک‏ جور تاریخ را بازنمایی می ‏کند و البته نشان‏مان می ‏دهد که چطور همیشه به این تاریخ بی‏ اعتنایی می‏ شود.

فیلم با رحلت امام خمینی (ره) و ریاست‌جمهوری هاشمی رفسنجانی شروع می‏ شود و کم ‏کم نشان می ‏دهد که دولتِ بعد جنگ چطور تصمیم می گیرد، ایده ‏هایی برای ایجاد رفاه مردم اجرایی کند. ظاهرا در شروعِ پروژه‏ ی بازسازی و سازندگی، شاخص ‏های اقتصادی بهتر می ‏شود و به‏ نظر می‏ رسد توسعه‏ ی ایران بعد یک دهه تأخیر، شروع شده است. اما این روند خیلی زود به دلایل مختلف به ضد خودش بدل می‏ شود؛ آن‏چه در نهایت اجرایی می‏ شود گریبان مسئولین و مجریان را می‏ گیرد و شورش ‏هایی که در مناطق فقیرنشین و حاشیه‏ ای شهری مثل مشهد و بعد در تهران اتفاق می‏ افتد، نه‌تنها روند ایده ‏ی تعدیل اقتصادی را برای رسیدن به «بازار آزاد» کند می‏ کند که خیلی زود خودِ آن مانع اصلی اجرای اصول‏ش می‏ شود و همه‏ چیز به حالت قبل برمی‏ گردد. انتخاب نام «شورش علیه سازندگی» در‌ واقع ارجاعی هوشمندانه است به اقدام هاشمی رفسنجانی در قبال ایده‏ ای که خودش مایل به اجرای‏ش بود اما ناچار ‏شد علیه دولت خودش عمل کند. هوشمندی فیلم، این است که از یک شورش اجتماعی به شورشی شخصی‏ تر می ‏رسد.

اما «شورش علیه سازندگی» فرمی شبیه مقاله دارد؛ منظورم از مقاله ارجاع به کلمه‏ ی Article است تا Essay؛ مقاله تلاش می ‏کند خیلی جدی و رسمی، عوامل شکل‏ گیری را مرور کند، بسیار مستند باشد، پدیده‏ ی مورد نظرش را با گفته ‏ها و نظرات کارشناسان کامل کند و در نهایت نویسنده/ فیلمساز، تماشاگر را به نتیجه‏ ی دل‏خواهش برساند. اینجا مقاله ‏نویس اگرچه تلاش می ‏کند ابعاد موضوع را برای تماشاگر روشن کند اما بیشتر با اقناع او سروکار دارد. بنابراین وقتی با فیلمی مثل «شورش علیه سازندگی» روبه‏ روییم بیشتر از اینکه با اطلاعات دست‏ اول مواجه شویم با فرآیند اقناع‏ سازی طرفیم، این که فیلمساز چطور می ‏تواند در مقاله ‏ای که طراحی کرده و اجزایی که چیده ما را به هدف مورد نظرش برساند. فیلمی مثل «شورش علیه سازندگی» به ظاهر گزارش می‏ کند اما در واقع در حال شرح یک ایده‏ ی مشخص است، اینکه چطور آزمون و خطای رئیس ‏جمهور وقت به جامعه آسیب زد و خود او از ایده ‏اش دست کشید.

فیلم «مصطفی شوقی» دو مشکل اساسی دارد؛ اول اینکه کمبود و عدم دسترسی به منابع، تصاویر و سندها فیلم را از نمایش موقعیت‏ های کمتر دیده ‏شده و البته تأثیرگذار تهی کرده است. اینجا جز چند عکس، چیزی از درگیری‏ های مشهد و اسلامشهر دیده نمی‏ شود و نبود تصویر و صدا حفره‏ های عمیقی را در خود فیلم ایجاد کرده؛ این دو واقعه، قلب تپنده ‏ی فیلم است و نقاط اوج آن و صِرف گفت‏ وگو یا خاطره ‏گویی درباره ‏ی آن نمی‏ تواند این خلأ را پر کند. این فقر تصویر و صدا به‏ ظاهر با ساخت انیمیشن جبران شده اما مشکل این است که هیچ ‏کدام از آنها تأثیر عمیق حسی روی تماشاگر نمی‏ گذارد. بود و نبود این بازسازی‏ ها، چندان اهمیت ندارند و به همین دلیل هم فیلم انگار درست در نقطه‏ ی عطف دست‏ش خالی مانده است.

اما مشکل دوم، ارتباط ارگانیک و منطقی بین بخش‏ هاست. اینکه تبعات تصمیم رئیس‏ جمهور و دولت سازندگی موجب بحران می‏ شود، ایده‏ ای است که فیلمساز باید آن را درون جامعه نمایش می‏ داد نه این که آن را به طور بدیهی نتیجه‏ ی عملکرد و تصمیم دولت قلمداد می ‏کرد. بگذارید مثال بزنم؛ فیلم می‏ گوید حمله ‏ی لودرهای شهرداری مشهد به یک محله برای تخریب خانه‏ های غیرمجاز باعث مرگ یک کودک و مادرش می ‏شود و این آغازگر شورشی است که شهر را دربرمی‏ گیرد و کار به برکناری استاندار می‏ کشد و با این اتفاق‏ ها اولین نشانه‏ های عمومی نارضایتی مردم از تعدیل اقتصادی آشکار می ‏شود.

مشکل این‏جاست که این عمل به طور بدیهی با تعدیل اقتصادی مرتبط شده و شورش مردم فقیر را ناشی از روندی می‏ داند که دولت بعد جنگ شروع کرده است. این فرض ممکن است صحیح و علمی باشد اما در فیلم ما با روندی دراماتیک و علی و معلومی طرفیم و صِرف ادعا درباره ‏ی این ارتباط کافی نیست، کافی نیست چون خود مرگ‏ ها به قدری دردناک است که می‏ تواند هر محله و شهری را دستخوش آشوب کند. بنابراین بیشتر از آنکه مرگ‏ ها نتیجه ‏ی تعدیل اقتصادی باشند آن حاشیه ‏نشینی است که می‏ تواند معلول تصمیم اقتصادی دولت فرض شود و این حاشیه ‏نشینی در سرای امام رضا (ع) و در نزدیکی مرقد ایشان، دراماتیک ‏تر از هر حادثه‏ ای است. این که مردم از کدام نقاط به این‏جا آمده ‏اند، چرا در خانه‏ های کاه‏گلی زندگی‏ می ‏کرده‏ اند، کاروکاسبی ‏شان چه بوده و از چه زمانی این محله شکل گرفته بیشتر از هر چیز با اعمال سیاست ‏های افزایش قیمت هماهنگ است. اما فیلمساز بیشتر محو ایده‏ ی مرکزی مقاله ‏اش شده و به‏ جای توجه به جزئیات و ریزه ‏کاری‏ ها، بیشتر در حال توضیح سیاست‏ گذاری ‏هاست، شاید چون ترجیح می ‏دهد از جایگاه یک تحلیل‏گر سیاسی اجتماعی به موضوع نگاه کند و دوربین را کنار دولت قرار دهد و از دیدگاه حکمرانی، ماجرا را تعقیب کند. اگر دوربین بین مردم بود و مقاله/ فیلم از این زاویه تهیه می‏ شد که مردم چطور به ‏مرور دچار بحران شدند و این بحران چطور خود زندگی را، نه رفاه را، تحت تأثیر قرار داد. آن‏ وقت احتمالا تأثیر فیلم بیشتر می‏ شد.

«شورش علیه سازندگی» فیلم ساده‏ ای است، روایت را سرراست و خطی دنبال می‏ کند و تلاش می ‏کند صادقانه یک موقعیت و تصمیم را برای امروز بازتاب دهد. البته که برخی علت ‏ها را حذف می‏ کند تا به نتیجه ‏ی دلخواهش برسد اما فیلم موضع سیاسی تندوتیز و پرخاش ‏گرایانه ‏ای ندارد، با شخصیت اصلی فیلم‏ش، هاشمی رفسنجانی، همراه می‏ شود و با وجود حفظ فاصله از او، تلاش می‏ کند تا بیشتر از خطاها حرف بزند. به همین دلیل شاید فیلم، محافظه ‏کار به نظر برسد اما هر چه هست حرکتی است برای ایجاد فضای گفت‏ وگو بین موافقان و مخالفان ایده‏ های دولت سازندگی.

ما نیاز داریم درباره ‏ی تاریخ‏ بعد از انقلاب، راحت حرف بزنیم و آن را نقد کنیم. هر فیلمی که بتواند نوری بر آن دوره بیندازد حتما قابل بحث خواهد بود؛ گیرم از نظر تکنیکی، روایی و ساختار نو و بدیع و حتی جذاب نباشد.

به قلم: کریم نیکونظر، دبیر گروه سینما و تلویزیون نشریه سازندگی

برای اطلاع و استفاده از سایر مطالب ما، به کانال تلگرام خانه مستند بپیوندید:

آیکون کانال تلگرام خانه مستند

نظرات کاربران

ثبت نظرات :

خبرهای مشابه

«در ابتدای کویر» در راه جشنواره حقیقت/ روایتی تلخ درباره نابودی یک دسترنج بزرگ
26 مهر 1400

«در ابتدای کویر» در راه جشنواره حقیقت/ روایتی تلخ درباره نابودی یک دسترنج بزرگ

مستند «در ابتدای کویر» متقاضی حضور در پانزدهمین دوره جشنواره بین المللی سینما حقیقت شد.

مستند «میتان» آماده نمایش شد/ روایتی از مطالبه گری کارگران معدن آق دره
18 مهر 1400

مستند «میتان» آماده نمایش شد/ روایتی از مطالبه گری کارگران معدن آق دره

مستند اجتماعی «میتان» به کارگردانی باقر سروش و تهیه کنندگی عطا پناهی، متقاضی حضور در پانزدهمین جشنواره سینما حقیقت شد.

«ناقوس دریا» در مسیر جشنواره حقیقت / داستانی از اسارت صیادان ایرانی در دام دزدان دریایی سومالی
12 مهر 1400

«ناقوس دریا» در مسیر جشنواره حقیقت / داستانی از اسارت صیادان ایرانی در دام دزدان دریایی سومالی

مستند «ناقوس دریا» به کارگردانی محسن شیرزایی، متقاضی حضور در پانزدهمین جشنواره سینما حقیقت شد.

چرا این گروه چریکی را کسی نمی شناسد؟ / «دستمال سرخ‌ ها» یا طرفداران پرسپولیس!
04 مهر 1400

چرا این گروه چریکی را کسی نمی شناسد؟ / «دستمال سرخ‌ ها» یا طرفداران پرسپولیس!

محسن تیموری، گردآورنده خاطرات گروه «دستمال سرخ‌ها» می‌گوید زمانی که از کسی می‌پرسیم «دستمال سرخ‌ها» را می‌شناسید می‌گویند همان طرفداران پرسپولیس هستند!؟

«ننه مخمل» آماده نمایش شد/ قصه مادرانگی زنی از جنس کوهستان در راه سینماحقیقت
03 مهر 1400

«ننه مخمل» آماده نمایش شد/ قصه مادرانگی زنی از جنس کوهستان در راه سینماحقیقت

مستند داستانی « ننه مخمل» به کارگردانی امیرحسین خلیل‌زاده با اتمام مراحل فنی، متقاضی حضور در پانزدهمین جشنواره سینماحقیقت شد.

استقبال هزار نفری از «دستمال سرخ‌ها» در کهف‌الشهدا/ صدای مظلومیتی که بعد از 40 سال شنیده شد
28 شهریور 1400

استقبال هزار نفری از «دستمال سرخ‌ها» در کهف‌الشهدا/ صدای مظلومیتی که بعد از 40 سال شنیده شد

مراسم رونمایی مستند «دستمال سرخ‌ها» به کارگردانی حنظله تاج‌الدینی شامگاه روز شنبه 27 شهریورماه با استقبال جمعیتی بالغ بر هزار نفر در کهف‌الشهدای تهران برگزار شد.

«فالکن» به وی‌او‌دی رسید/ داستان عملیاتی که باعث عقب‌نشینی آمریکا از عراق شد
27 شهریور 1400

«فالکن» به وی‌او‌دی رسید/ داستان عملیاتی که باعث عقب‌نشینی آمریکا از عراق شد

مستند «فالکن» به کارگردانی سید محمدمهدی پوریزدان‌پرست با موضوع سرگذشت پادگانی به نام فالکن در جنوب بغداد که پس از عملیات نیروهای مردمی عراق باعث عقب‌نشینی ارتش آمریکا از این کشور شد، به پخش تلویزیونی رسید.

«پرواز بی بازگشت» در مسیر سینماحقیقت پانزدهم/ عامل قتل عام پرندگان میانکاله چه بود؟
27 شهریور 1400

«پرواز بی بازگشت» در مسیر سینماحقیقت پانزدهم/ عامل قتل عام پرندگان میانکاله چه بود؟

مستند زیست محیطی و کاوشگر «پرواز بی بازگشت» به کارگردانی مسعود دهنوی با محوریت کشف راز فاجعه زیست محیطی مرگ پرندگان تالاب میانکاله، با اتمام مراحل فنی آماده نمایش شد.

رونمایی مستند «دستمال سرخ‌ها» با روایتگری حاج حسین یکتا در آستانه هفته دفاع مقدس
24 شهریور 1400

رونمایی مستند «دستمال سرخ‌ها» با روایتگری حاج حسین یکتا در آستانه هفته دفاع مقدس

مراسم رونمایی مستند سینمایی «دستمال سرخ‌ها» در آستانه چهل و یکمین سالگرد دفاع مقدس شامگاه روز شنبه 27 شهریور با روایت‌گری حاج حسین یکتا در کهف‌الشهدا برگزار خواهد شد.

در پزشکی قانونی چه می گذرد؟ آشنایی با پزشکی قانونی به بهانه اکران مستند سینمایی کاشف
22 شهریور 1400

در پزشکی قانونی چه می گذرد؟ آشنایی با پزشکی قانونی به بهانه اکران مستند سینمایی کاشف

سازمان پزشکی قانونی یکی از زیرمجموعه های قوه قضائیه است که به منظور کارشناسی در امور پزشکی و تحقیق در وقوع جرم ها و بررسی بسیاری از دعاوی کیفری مثل قتل، تجاوز به عنف و تجاوز جنسی فعالیت می کند.

پزشکی قانونی از زاویه‌ای که تاکنون ندیده‌اید/ نگاهی به مستند «کاشف»
21 شهریور 1400

پزشکی قانونی از زاویه‌ای که تاکنون ندیده‌اید/ نگاهی به مستند «کاشف»

این روزها مستند داستانی «کاشف» در سایت خانه مستند اکران آنلاین شده است و برای اولین بار دوربین کنجکاو سینمای مستند به درون ساختار ناشناخته پزشکی قانونی رفته و تصویری متفاوت از آنچه در ذهن مردم وجود دارد را به تصویر کشیده است.

اینجا فقط برای تشریح جنازه‌ها نیست!/ در پزشکی قانونی چه می‌گذرد؟
20 شهریور 1400

اینجا فقط برای تشریح جنازه‌ها نیست!/ در پزشکی قانونی چه می‌گذرد؟

حسین فریدون جاه کارگردان مستند سینمایی «کاشف» که به معرفی سازمان پزشکی قانونی پرداخته است، به ارایه توضیحاتی درباره این مستند پرداخت.